Nadzór autorski: zakres, stawki, wezwania – typowe spory i dowody - Michał Dzierwa - Kancelaria Adwokacka Kraków

Nadzór autorski to jedno z najbardziej niezrozumiałych zagadnień w praktyce budowlanej, często mieszane z nadzorem inwestorskim lub fałszywie utożsamiane z instytucją znaną z prawa autorskiego. Tymczasem nadzór autorski według Prawa budowlanego jest obowiązkiem publicznoprawnym projektanta, o precyzyjnie określonym zakresie, prawach i obowiązkach. Zrozumienie jego istoty jest kluczowe dla uniknięcia konfliktów na budowie i zapewnienia prawidłowej dokumentacji powykonawczej.

Zgodnie z art. 20 pkt 4 Prawa budowlanego do podstawowych obowiązków projektanta należy sprawowanie nadzoru autorskiego na żądanie inwestora lub organu administracji architektoniczno-budowlanej. Nadzór ten polega na stwierdzaniu w toku wykonywania robót budowlanych zgodności ich realizacji z projektem oraz na uzgadnianiu możliwości wprowadzenia rozwiązań zamiennych w stosunku do przewidzianych w projekcie, zgłoszonych przez kierownika budowy lub inspektora nadzoru inwestorskiego. To bardzo ważne rozróżnienie: nadzór autorski nie polega na całościowym kierowaniu budową, lecz wyłącznie na kontroli zgodności wykonania z zawartymi w projekcie założeniami i wytycznymi. Projektant nie kieruje budową ani nie zastępuje kierownika budowy, a jego zadania są ściśle określone przepisami ustawy.

Kto sprawuje nadzór autorski to pytanie, które rodzi wiele wątpliwości. Zasadniczo obowiązek ten spoczywa na autorze projektu, czyli projektancie, który opracował dokumentację budowlaną dla danego obiektu. Praktyka i orzecznictwo dopuszczają, by nadzór autorski sprawował inny projektant, jednak nadzór wykonywany przez osobę niebędącą autorem projektu ogranicza się jedynie do czynności określonych w art. 20 pkt 4, bez dodatkowych uprawnień z zakresu osobistych praw autorskich. Sytuacja zmienia się, jeśli nadzór sprawuje twórca projektu, któremu przysługują wówczas uprawnienia wynikające z autorskich praw osobistych, co w praktyce przekłada się na silniejszą pozycję projektanta wobec wykonawcy i kierownika budowy. Projektant sprawujący nadzór autorski musi posiadać odpowiednie uprawnienia budowlane w stopniu umożliwiającym projektowanie danego typu obiektu.

Art. 21 Prawa budowlanego definiuje prawa projektanta sprawującego nadzór autorski. Projektant ma prawo wstępu na teren budowy i dokonywania zapisów w dzienniku budowy dotyczących jej realizacji. Może również żądać wpisem do dziennika budowy wstrzymania robót budowlanych w razie stwierdzenia możliwości powstania zagrożenia lub wykonywania prac niezgodnie z projektem. To ostatnie uprawnienie nosi szczególne znaczenie, gdyż decyzja projektanta o wstrzymaniu prac ma skutek prawny i zobowiązuje kierownika budowy do wykonania polecenia, natychmiast zawiadamiając o tym właściwy organ i inwestora.

Stawki i wynagrodzenie za nadzór autorski podlegają negocjacji między inwestorem a projektantem i nie są ustawowo określone, co stanowi częstą przyczynę sporów. Stawki orientacyjne wahają się między dziesięcioma a pięćdziesięcioma procent wartości honorarium za projekt budowlany, w zależności od złożoności obiektu, liczby przewidywanych wizyt kontrolnych i specyfiki robót. Niektóre izby zawodowe, takie jak Stowarzyszenie Architektów Polskich, publikują wytyczne w postaci „Zasad Wyceny Prac Projektowych”, które stanowią orientacyjne ramy do negocjacji. W praktyce stosuje się różne modele rozliczeń: ryczałt za całość nadzoru niezależnie od liczby wizyt, opłatę za każdą wizytę na budowie, opłatę jako procent wartości inwestycji lub kombinacje tych metod. Wynagrodzenie za nadzór autorski to obowiązkowa do zapłacenia świadczenie finansowe na podstawie art. 735 Kodeksu cywilnego, którego rola stanowi zapłatę za pracę projektanta.

Dokumentacja nadzoru autorskiego stanowi kluczowy element dowodzenia jego wykonywania. Każda wizyta projektanta na budowie powinna być udokumentowana kartą nadzoru autorskiego, zawierającą datę wizyty, dane osób obecnych, cel pobytu, stwierdzane zagadnienia oraz podpis upoważnionej osoby. Oprócz karty nadzoru projektant dokonuje wpisów w dzienniku budowy, który jest oficjalnym dokumentem, w którym znajdują się wszystkie decyzje i stwierdzenia dotyczące przebiegu budowy. Wpisy w dzienniku budowy stanowią dowód w postępowaniu sądowym lub arbitrażowym i cieszą się wysokim autorytetem jako bieżąca dokumentacja zdarzeń. Brak regularnych wpisów w dzienniku budowy przez projektanta może sprawić, że w późniejszym sporze trudno udowodnić faktyczne sprawowanie nadzoru autorskiego i reagowanie na nieprawidłowości.

Typowe spory między inwestorem a projektantem dotyczące nadzoru autorskiego skupiają się na kilku obszarach. Po pierwsze, najczęstszym argumentem jest, że projektant nie przygotował się do wizyt, nie sprawdzał rzeczywistego stanu prac lub nie reagował na stwierdzane niezgodności. Dowodami mogą być karty nadzoru autorskiego pokazujące rzadkie wizyty, brak wpisów w dzienniku budowy dotyczących stwierdzanych wad bądź niekompletne wpisy. Drugi kierunek sporów dotyczy braku zgodności wykonania z projektem, przy czym inwestor twierdzi, że projektant nie miał racji żądając zmian, a projektant utrzymuje, że wykonanie odbiegało od dokumentacji. Trzecim typem sporu jest kwestia wezwań do usunięcia wad stwierdzonej przez nadzorującego projektanta, gdzie wykonawca twierdzi, że wady wskazane przez projektanta były nieznaczne lub nieprawdziwe.

Dowody mające znaczenie w sporach o nadzór autorski można podzielić na kilka kategorii. Dokumentacja oficjalna, taka jak dziennik budowy, karta nadzoru autorskiego, pozwolenie na budowę czy projekt budowlany, stanowi dowód wysokiej wagi. Zdarzenia zarejestrowane w dzienniku budowy są uważane za stwierdzenia faktów, choć mogą być obalane dowodem przeciwnym. Korespondencja między inwestorem a projektantem, czy między projektantem a kierownikiem budowy, zawierająca wezwania do usunięcia wad lub uzgodnienia zmian, stanowi ważny dowód na aktywność projektanta. Fotografie i wideo dokumentujące stan prac na poszczególnych etapach realizacji mogą potwierdzać zarówno pogląd projektanta na nieprawidłowości, jak i wykonawcy na prawidłowość wykonania. Zeznania świadków, zwłaszcza pracowników projektanta lub kierownika budowy, mogą być decydujące w sporze, choć należy je traktować z ostrożnością ze względu na potencjalną stronniczość. Ekspertyzy techniczne opracowywane przez niezależnych biegłych stanowią kluczowy dowód w przypadku sporów dotyczących zgodności wykonania z projektem i mogą potwierdzić pogląd projektanta lub go podważyć.

Praktycznym wyzwaniem jest też zagadnienie nadzoru autorskiego w przypadku zaistnienia już zmian w projekcie. Art. 20 pkt 4 Prawa budowlanego umożliwia projektantowi uzgadnianie możliwości wprowadzenia rozwiązań zamiennych, co oznacza, że projektant ma prawo zatwierdzić odmienny sposób realizacji od tego przewidzianego w projekcie, o ile będzie to równoważne funkcjonalnie i techniczne. Te uzgodnienia powinny być każdorazowo dokumentowane wpisami w dzienniku budowy i kartach nadzoru, gdyż mogą stanowić przedmiot przyszłych pretensji dotyczących zgodności obiektu z projektem pierwotnym.

Podsumowując, nadzór autorski to instytucja prawna wymagająca profesjonalnego podejścia zarówno od projektanta, jak i od inwestora. Prawidłowe udokumentowanie przebiegu nadzoru kartami wizyt, wpisami w dzienniku budowy oraz korespondencją jest niezbędne do udowodnienia prawidłowego jego sprawowania. Typowe spory dotyczą braku aktywności nadzorującego projektanta, niezgodności wykonania z projektem oraz zakresu uprawnień projektanta do zatwierdzania zmian. Dowody w takich sporach mają wielopoziomowy charakter, od oficjalnej dokumentacji poprzez korespondencję aż po ekspertyzy techniczne i zeznania świadków.
MASZ PYTANIA LUB WĄTPLIWOŚCI? ZADZWOŃ LUB ZOSTAW SWÓJ NUMER!