Rozwiązanie umowy zawartej w trybie zamówień publicznych stanowi szczególną sytuację prawną, która wykracza poza standardowe reguły cywilnoprawne i wymaga uwzględnienia specyfiki regulacji Prawa zamówień publicznych. Ustawa Pzp z dnia 11 września 2019 roku wprowadza zasadę trwałości umów o zamówienie publiczne, co oznacza, że przepisy nie przewidują możliwości dowolnego rozwiązywania tych stosunków zobowiązaniowych przez żadną ze stron. Zasada ta wynika z faktu, że umowy w sprawach zamówień publicznych zawierane są na czas oznaczony i mają zapewnić realizację określonych potrzeb publicznych w sposób przewidywalny i ekonomicznie efektywny, a wykonawcy mogą racjonalnie skalkulować cenę oraz inne parametry finansowe jedynie wówczas, gdy mogą przewidzieć przez jaki czas strony umowy pozostaną nią związane.
Najważniejszą przesłanką odstąpienia od umowy przez zamawiającego jest istotna zmiana okoliczności określona w art. 456 ust. 1 pkt 1 Pzp, która umożliwia odstąpienie w terminie 30 dni od dnia powzięcia wiadomości o zaistnieniu takiej zmiany, powodującej że wykonanie umowy nie leży w interesie publicznym, czego nie można było przewidzieć w chwili zawarcia umowy. Pojęcie istotnej zmiany okoliczności odnosi się do nadzwyczajnych zmian stosunków wynikających z niezależnych od stron okoliczności, które mają charakter powszechny i nie są związane z działaniami stron umowy, a mogą to być poważne zmiany w stosunkach społecznych lub gospodarczych. Aby taka zmiana uzasadniała odstąpienie od umowy, musi zagrażać interesowi publicznemu, a nie wyłącznie interesowi zamawiającego, przy czym drugie alternatywne kryterium dotyczy sytuacji, gdy dalsze wykonywanie umowy może zagrozić podstawowemu interesowi bezpieczeństwa państwa lub bezpieczeństwu publicznemu.
Drugą grupę przesłanek stanowią okoliczności określone w art. 456 ust. 1 pkt 2 Pzp, obejmujące sytuacje gdy dokonano zmiany umowy z naruszeniem art. 454 i art. 455 Pzp, wykonawca w chwili zawarcia umowy podlegał wykluczeniu na podstawie art. 108 Pzp dotyczącego obligatoryjnych podstaw wykluczenia związanych z prawomocnymi skazaniami za określone przestępstwa, zaleganiem z podatkami czy zakazem ubiegania się o zamówienia publiczne, lub gdy Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej stwierdził naruszenie prawa unijnego w procedurze art. 258 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej. W przypadku gdy zmiana umowy została dokonana z naruszeniem przepisów, zamawiający odstępuje od umowy w części, której ta zmiana dotyczy, a we wszystkich przypadkach odstąpienia przewidzianych w art. 456 Pzp wykonawca może żądać wyłącznie wynagrodzenia należnego z tytułu wykonania części umowy.
Mimo że przepisy Pzp nie przyznają wykonawcy expressis verbis uprawnień do jednostronnego rozwiązania umowy, stosownie do art. 139 ustawy Pzp należy mieć na uwadze regulacje Kodeksu cywilnego, przy czym wykonawca dysponuje w zasadzie porównywalnymi do zamawiającego możliwościami odstąpienia od umowy. Najważniejszym instrumentem prawnym dostępnym wykonawcy jest klauzula rebus sic stantibus z art. 357¹ k.c., która pozwala na zniesienie obowiązku wykonania umowy w przypadku nadzwyczajnej zmiany stosunków powodującej nadmierne trudności lub grożącej rażącą stratą. Zgodnie z tym przepisem, jeżeli z powodu nadzwyczajnej zmiany stosunków spełnienie świadczenia byłoby połączone z nadmiernymi trudnościami albo groziłoby jednej ze stron rażącą stratą, czego strony nie przewidywały przy zawarciu umowy, sąd może oznaczyć sposób wykonania zobowiązania, wysokość świadczenia lub nawet orzec o rozwiązaniu umowy, a rozwiązując umowę sąd może w miarę potrzeby orzec o rozliczeniach stron, kierując się zasadami współżycia społecznego.
Przesłankami zastosowania klauzuli rebus sic stantibus są istnienie zobowiązania wynikającego z umowy, wystąpienie nadzwyczajnych zmian, których strony nie mogły przewidzieć przy zawieraniu umowy, groźba rażącej straty lub nadmiernych trudności w spełnieniu świadczenia oraz związek przyczynowo-skutkowy między zmianą a groźbą straty lub trudnościami. Istotne jest, że przepisy kodeksu cywilnego zmianę wynagrodzenia ryczałtowego zastrzeżonego dla wykonawcy traktują jako sytuację nadzwyczajną, jednak art. 632 § 2 k.c. dotyczy wyłącznie wynagrodzeń o charakterze ryczałtowym. Dodatkowo, umowa o zamówienie publiczne może być rozwiązana za porozumieniem stron, gdyż art. 353¹ k.c. oraz art. 8 ust. 1 Pzp pozwalają na zastosowanie zasady swobody umów, co umożliwia stronom wcześniejsze zakończenie umowy bez naliczania kar umownych.
Najczęstszym ryzykiem związanym z rozwiązaniem umowy jest konieczność zapłacenia kar umownych, przy czym obecnie obowiązująca Pzp nie reguluje zasad ustalania wysokości czy limitu kar umownych, co powoduje dowolność w ich określaniu przez zamawiających. Typowe zapisy dotyczące kar umownych w zamówieniach publicznych obejmują karę za odstąpienie od umowy przez zamawiającego w związku z utratą uprawnień przez wykonawcę często w wysokości 20% wartości wynagrodzenia brutto oraz karę za odstąpienie od umowy z innych przyczyn leżących po stronie wykonawcy zazwyczaj w wysokości 10-25% wartości wynagrodzenia brutto. Istotnym problemem jest asymetria kar umownych, gdzie kary nakładane na wykonawców są znacznie wyższe niż te przewidziane dla zamawiających, często kara umowna dla zamawiającego za odstąpienie od umowy z przyczyn zależnych od niego wynosi jedynie 5% wynagrodzenia brutto.
Kolejnym ryzykiem jest wykluczenie z przyszłych postępowań, gdyż rozwiązanie umowy może skutkować wykluczeniem wykonawcy z kolejnych postępowań o udzielenie zamówienia publicznego na podstawie art. 109 ust. 1 pkt 5 i/lub 7 Pzp, chyba że wykonawca wykaże spełnienie przesłanek sanacji opisanych w art. 110 ust. 2 ustawy Pzp. W zakresie odpowiedzialności odszkodowawczej, w przypadku zastrzeżenia kary umownej przyjmuje się, że jest to uzgodniony sposób naprawienia szkody, a jeżeli w umowie nie znajdzie się postanowienie pozwalające na dochodzenie odszkodowania przewyższającego zastrzeżoną karę umowną, możliwości dochodzenia odszkodowania od zamawiającego są ograniczone do wysokości tej kary.
W aspekcie rozliczeń po rozwiązaniu umowy, w przypadkach odstąpienia od umowy przewidzianych w art. 456 Pzp wykonawca może żądać wyłącznie wynagrodzenia należnego z tytułu wykonania części umowy, co oznacza że wykonawca nie może domagać się wynagrodzenia za niewykonaną część umowy ani żadnej rekompensaty z tytułu utraconych korzyści. W celu uniknięcia wątpliwości strony mogą uregulować w umowie procedurę postępowania po dokonaniu czynności prowadzącej do rozwiązania umowy, w szczególności dotyczącą trybu zakończenia obowiązywania umowy, obowiązku zabezpieczenia przedmiotu umowy przed uszkodzeniem czy zniszczeniem oraz zasad rozliczenia wykonanych już świadczeń. Jeśli sąd rozwiązuje umowę na podstawie klauzuli rebus sic stantibus, może w miarę potrzeby orzec o rozliczeniach stron, kierując się zasadami współżycia społecznego, co oznacza że sąd uwzględnia interesy obu stron i dąży do sprawiedliwego rozdziału skutków rozwiązania umowy.
W przypadku umów zawieranych na okres dłuższy niż 12 miesięcy zamawiający ma obowiązek płacenia wynagrodzenia w częściach po wykonaniu części umowy, co ułatwia rozliczenia w przypadku przedterminowego rozwiązania umowy, gdyż zazwyczaj część wynagrodzenia została już wypłacona proporcjonalnie do wykonanych świadczeń. Skutkiem dokonania zmiany z naruszeniem przepisów ustawy Pzp może być odstąpienie od umowy przez zamawiającego, przy czym zgodnie z art. 458 ustawy Pzp zmiana dokonana z naruszeniem przepisów podlega unieważnieniu, a w takim przypadku stosuje się postanowienie umowne w brzmieniu obowiązującym przed tą zmianą. Należy również pamiętać, że w orzecznictwie KIO ugruntowany jest pogląd, zgodnie z którym zastrzeżenie na rzecz zamawiającego możliwości rozwiązania umowy bez wskazania konkretnych i zależnych od wykonawcy okoliczności przeczy idei trwałości zobowiązań stron nawiązanych w reżimie ustawy Pzp.
Podsumowując, rozwiązanie umowy w trybie PZP wymaga szczególnej ostrożności i dokładnej analizy przesłanek prawnych, przy czym zarówno zamawiający jak i wykonawcy powinni być świadomi konsekwencji prawnych i finansowych związanych z przedterminowym zakończeniem umowy, a także możliwości wykorzystania dostępnych mechanizmów prawnych do ochrony swoich interesów, zwłaszcza że przepisy Pzp zasadniczo w ogóle nie regulują kwestii rozwiązywania umów, a zamawiający posiłkują się w tym zakresie przepisami kodeksu cywilnego, co jednak nie oznacza zupełnej dowolności.
MASZ PYTANIA LUB WĄTPLIWOŚCI? ZADZWOŃ LUB ZOSTAW SWÓJ NUMER!
+48 696 097 787
Oferujemy możliwość konsultacji on-line oraz porad prawnych przez internet, dostosowując się do Państwa potrzeb i preferencji.
Skontaktuj się z nami, aby wspólnie dobrać odpowiedni termin porady on-line, dostosowany do Państwa wymagań i wygody.
